वैकुंठ एकादशी २०२६: महत्त्व, व्रत विधी व लाभ

प्रस्तावना

१ जानेवारी २०२६ रोजी वैकुंठ एकादशी साजरी होणार आहे. ही एकादशी मोक्षदा एकादशी म्हणूनही ओळखली जाते आणि हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र दिवसांपैकी एक मानली जाते. या दिवशी भगवान विष्णूच्या वैकुंठ धामाचे द्वार भक्तांसाठी उघडले जाते, अशी श्रद्धा आहे. भक्तिभावाने पाळलेला व्रत आणि नामस्मरण यांद्वारे मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुगम होतो, असे मानले जाते.

वैकुंठ एकादशीचे महत्त्व

वैकुंठ एकादशी ही पौष मासातील शुक्ल पक्षातील एकादशी आहे. विशेषतः दक्षिण भारतात या दिवसाला अत्यंत महत्त्व आहे.
“वैकुंठ” म्हणजे भगवान विष्णूचे दिव्य निवासस्थान—जिथे दुःख, वेदना किंवा मृत्यू नाही, अशी श्रद्धा आहे. या दिवशी वैकुंठाचे द्वार उघडले जाते आणि जे भक्त श्रद्धेने व्रत पाळतात, त्यांना मोक्षप्राप्ती होते, असा विश्वास आहे.

पुराणांनुसार, या दिवशी व्रत करणाऱ्या भक्तांना जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळते. म्हणूनच या एकादशीला मोक्षदा एकादशी असेही म्हटले जाते.

धार्मिक कथा

पद्मपुराणात वैकुंठ एकादशीची कथा वर्णन केली आहे. प्राचीन काळी मुर नावाचा एक भयंकर राक्षस होता, जो देवतांना अत्यंत त्रास देत होता. भगवान विष्णूंनी त्याच्याशी युद्ध केले. युद्धादरम्यान भगवान विष्णू योगनिद्रेत असताना त्यांच्या तेजातून एक दिव्य देवी प्रकट झाली. तिने मुराचा वध केला.

भगवान विष्णू तिच्या पराक्रमावर प्रसन्न झाले आणि तिला “मुरमर्दिनी” हे नाव दिले. तसेच या दिवशी पाळल्या जाणाऱ्या एकादशीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

एकादशी व्रताचे नियम

व्रताची तयारी (दशमीच्या दिवशी)

एकादशीच्या आदल्या दिवशी म्हणजे दशमीला सात्त्विक आहार घ्यावा. रात्रीचे भोजन सूर्यास्तापूर्वीच पूर्ण करावे. मनःशुद्धी, संयम आणि आत्मनियंत्रण यांवर विशेष भर द्यावा.

एकादशीच्या दिवशी

पहाटे उठून स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. तुळशीच्या पानांसह भगवान विष्णूची पूजा करावी. संपूर्ण दिवस उपवास करावा किंवा फळाहार घ्यावा. धान्य, कडधान्ये आणि मांसाहार पूर्णपणे वर्ज्य करावा.
विष्णू सहस्रनाम, भगवद्गीता किंवा विष्णूस्तोत्रांचे पठण करावे. शक्य असल्यास रात्रभर जागरण करावे.

द्वादशीच्या दिवशी (पारण)

द्वादशीच्या योग्य मुहूर्तावर व्रताचे पारण करावे. प्रथम तुळशीचे पान किंवा चरणामृत घेऊन नंतर सात्त्विक भोजन करावे. क्षमतेनुसार दान–दक्षिणा देणे पुण्यकारक मानले जाते.

नामस्मरणाचे महत्त्व

वैकुंठ एकादशीच्या दिवशी नामस्मरण करणे अत्यंत फलदायी मानले जाते. भगवान विष्णूच्या नामस्मरणाने मन शुद्ध होते, शांती मिळते आणि आध्यात्मिक उन्नती साधते.

प्रमुख मंत्र

• ॐ नमो भगवते वासुदेवाय — द्वादशाक्षरी मंत्र
• ॐ नमो नारायणाय — अष्टाक्षरी मंत्र
• हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे।
  हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण हरे हरे। — महामंत्र

विष्णू सहस्रनाम

विष्णू सहस्रनामाचे पठण अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. भगवान विष्णूंची हजार नावे श्रद्धेने उच्चारल्यास पापांचा नाश होतो आणि भक्ताला वैकुंठप्राप्तीचा मार्ग खुला होतो, अशी मान्यता आहे.

मंदिरातील विशेष परंपरा

दक्षिण भारतातील अनेक विष्णू मंदिरांमध्ये—विशेषतः तिरुपती बालाजी मंदिर आणि श्रीरंगम मंदिरात—वैकुंठ एकादशी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.
या दिवशी “वैकुंठ द्वारम्” नावाचे विशेष द्वार उघडले जाते. या द्वारातून दर्शन घेणे म्हणजे वैकुंठात प्रवेश केल्यासारखे पुण्य लाभते, अशी श्रद्धा आहे.

दिवसभर मंदिरात भजन, कीर्तन आणि नामस्मरण सुरू असते, तसेच लाखो भक्त दर्शनासाठी उपस्थित राहतात.

व्रताचे आध्यात्मिक फायदे

वैकुंठ एकादशीचे व्रत पाळल्याने —

• मनःशुद्धी होऊन विचार सकारात्मक बनतात
• उपवासामुळे शारीरिक शुद्धी व संयम वाढतो
• भक्तिभावाने मन परमात्म्याच्या चिंतनात रमते
• नकारात्मक ऊर्जा दूर होऊन मानसिक शांती मिळते
• आध्यात्मिक प्रगती व मोक्षमार्ग सुलभ होतो

आधुनिक जीवनात एकादशीचे महत्त्व

आजच्या धावपळीच्या जीवनात वैकुंठ एकादशी स्वतःकडे वळण्याची एक मौल्यवान संधी देते. उपवासामुळे शरीराला विश्रांती मिळते, तर ध्यान, नामस्मरण आणि आत्मचिंतनामुळे मनाला शांती लाभते.

कुटुंबासह व्रत पाळल्याने धार्मिक मूल्ये पुढील पिढीपर्यंत पोहोचतात आणि कुटुंबातील एकात्मता वाढते.

समारोप

वैकुंठ एकादशी ही केवळ धार्मिक विधी नसून आत्मशुद्धी आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा एक प्रभावी मार्ग आहे. व्रत, नामस्मरण आणि भक्तिभावाने केलेली पूजा यांद्वारे भक्त भगवान विष्णूच्या सान्निध्यात पोहोचतो आणि मोक्षमार्गावर पुढे जातो.

“वैकुंठाचे द्वार उघडते” हे विधान प्रतीकात्मक असून, ते आपल्या अंतःकरणाचे द्वार परमात्म्यासाठी उघडण्याचे आवाहन आहे. श्रद्धा, भक्ती आणि समर्पणाने हा दिवस साजरा केल्यास जीवनात शांती, समाधान आणि आध्यात्मिक समृद्धी निश्चितच प्राप्त होते.

ॐ नमो नारायणाय।
हरि ॐ तत्सत्।

येथे वाचा: मकर संक्रांत २०२६: तिळाचा गोडवा आणि उत्तरायणाचे महत्त्व

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)