🪷 नोव्हेंबरचा संतसंगती विशेषांक: कार्तिक मासाची पवित्रता आणि तुळशी विवाह महोत्सव 🪷
नमस्कार,
संत संगती परिवारातर्फे आपणा सर्वांना दिवाळी आणि दसऱ्याच्या पवित्र पर्वानंतरच्या कार्तिक मासाच्या खूप खूप शुभेच्छा! ऑक्टोबर महिन्यात आपण देवी लक्ष्मी आणि विजयाची उपासना केली. आता नोव्हेंबर महिना, म्हणजेच हिंदू पंचांगानुसार कार्तिक मास, सुरू होत आहे. शास्त्रांमध्ये उपासनेसाठी वैशाख, माघ आणि कार्तिक हे तीन महिने सर्वात पवित्र मानले जातात आणि त्यातही कार्तिक महिना सर्वोत्तम आहे.
या मासातील सर्वात महत्त्वाचा सोहळा म्हणजे तुळशी विवाह, जो २ नोव्हेंबर २०२५ रोजी आहे. तुळशीला ‘वृंदा’ म्हणून ओळखले जाते आणि हा सोहळा भगवान विष्णूच्या (मुरलीधराच्या) लग्नाचे प्रतीक आहे. प्रबोधिनी एकादशीपासून सुरू होणारा हा विवाह सोहळा कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत चालतो. तुळशीच्या पूजनाने आणि या विवाहात सहभागी झाल्याने सौभाग्य प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. हा महिना आपल्याला भक्ती, त्याग आणि आंतरिक शुद्धीचा मार्ग दाखवतो.
महत्त्वाचे लेख
या महिन्यात आम्ही तुमच्यासाठी काही महत्त्वाचे लेख घेऊन आलो आहोत, जे कार्तिक मासाचे पावित्र्य आणि शिव-विष्णूच्या आराधनेवर प्रकाश टाकतात:
- कार्तिक मासातील दामोदर व्रताचे महत्त्व: राधा-कृष्णाची भक्ती कार्तिक मास हा ‘दामोदर मास’ म्हणूनही ओळखला जातो. या महिन्यात भगवती राधारानी व श्रीकृष्ण यांची उपासना करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. या लेखात दामोदर व्रत (दीपदान, नृसिंह पूजा आणि तुळशीची पूजा) कसे करावे आणि त्याचे आध्यात्मिक महत्त्व काय आहे, याबद्दल सविस्तर माहिती आहे.
येथे वाचा: दामोदर व्रताचे महत्त्व - त्रिपुरी पौर्णिमा: शिव-विष्णू भेटीचा आणि दीपदानाचा सोहळा ५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी असलेली कार्तिक पौर्णिमा ही त्रिपुरी पौर्णिमा, देव दिवाळी आणि गुरू नानक जयंती म्हणून साजरी होते. या दिवशी भगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध केला होता, तसेच या तिथीला विष्णू आणि शंकराची भेट होते, असे मानले जाते. या दिवशी दीपदान केल्याने जीवनातील अंधकार दूर होतो.
येथे वाचा: त्रिपुरी पौर्णिमेचे महत्त्व
भजन विशेष
या महिन्यात आपण संत तुकाराम महाराजांच्या एका अत्यंत प्रभावी अभंगाचा अनुभव घेऊया, जो मनाला विठ्ठलाच्या चरणी स्थिर करण्याची प्रेरणा देतो.
आता कोठे धावे मन, तुझे चरण देखिले आज ॥ धृ ॥
भाग गेला शीण गेला, अवघा झाला आनंद ॥ १ ॥
प्रेम रसे बैसली मिठी, आवडी लाठी मुखाशी ॥ २ ॥
तुका म्हणे आम्हा जोगे, विठ्ठल घोंगे खरे माप ॥ ३ ॥
अर्थ:
या अभंगातून संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ‘आता माझे मन दुसरीकडे कुठे धाव घेणार? कारण मी आज तुझ्या पवित्र चरणांचे दर्शन घेतले आहे.’ विठ्ठलाच्या दर्शनाने आणि भक्तीने मनाचा सर्व भाग (चंचलता) आणि शीण (शारीरिक-मानसिक थकवा) दूर झाला आहे. आता केवळ शुद्ध आनंदच शिल्लक राहिला आहे. प्रेम आणि भक्तीच्या रसात माझे मन पूर्णपणे बुडाले आहे, आणि आवडीने माझ्या मुखातून सतत तुझे (विठ्ठलाचे) नाम बाहेर पडत आहे. तुकाराम महाराज सांगतात की, ‘आमच्यासाठी खरे माप (सत्य) फक्त विठ्ठलाचे चरण आणि त्याची भक्ती हेच आहे.’
संत चरित्र (संक्षिप्त)
समर्थ रामदास स्वामी
समर्थ रामदास स्वामी (मूळ नाव: नारायण ठोसर) हे १६ व्या शतकातील (जन्म १६०८) महाराष्ट्रातील एक महान संत आणि कवी होते. त्यांचा जन्म जालना जिल्ह्यातील जांब गावात रामनवमीच्या दिवशी झाला. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरू होते आणि त्यांनी ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ या घोषणेने महाराष्ट्रभर प्रबोधनाची चळवळ उभी केली.
त्यांच्या कार्यामध्ये त्यांचे साहित्यिक योगदान अमूल्य आहे. त्यांनी ‘दासबोध’ या ग्रंथाची रचना केली, जो व्यावहारिक ज्ञान आणि आध्यात्मिक तत्त्वज्ञानाचा एक उत्कृष्ट संगम आहे. याशिवाय त्यांनी ‘मनोबोध (मनाचे श्लोक)’ आणि ‘श्री मारुती स्तोत्र’ यांसारख्या अनेक स्तोत्रे आणि रचना केल्या. मनाचे श्लोक आजही लाखो लोकांच्या दैनंदिन जीवनातील मार्गदर्शक आहेत. त्यांनी लोकांना सामर्थ्य, नीती आणि आत्मविश्वासाने जगण्याचा संदेश दिला आणि लोकसंग्रहाच्या माध्यमातून धर्म आणि संस्कृतीचे संरक्षण केले.
सुभाषित
“पृथिव्याम् त्रीणि रत्नानि जलमन्नम् सुभाषितम् |
मूढै: पाषाणखण्डेषु रत्नसञ्ज्ञा प्रदीयते ||”
अर्थ:
या पृथ्वीवर केवळ तीनच रत्ने आहेत: पाणी (जल), अन्न आणि सुभाषिते (चांगले विचार). परंतु, मूर्ख लोक दगडांच्या तुकड्यांना (हिरे, माणिक, सोने) ‘रत्न’ ही संज्ञा देतात.
स्पष्टीकरण:
हे सुभाषित जीवनातील मूलभूत आणि अमूल्य गोष्टींचे महत्त्व स्पष्ट करते. पाणी आणि अन्न हे जीवनाचे आधार आहेत, तर सुभाषिते (चांगले विचार किंवा ज्ञान) हे आत्मिक आणि नैतिक जीवनाचे आधार आहेत. या तीन गोष्टींशिवाय जीवन शक्य नाही. याउलट, हिरे, सोने किंवा इतर मौल्यवान धातू हे केवळ मातीचे किंवा दगडांचे तुकडे आहेत, ज्यांना लोक मोहात पडून महत्त्व देतात. हा श्लोक भौतिक संपत्तीपेक्षा ज्ञान आणि नैसर्गिक संसाधनाचे महत्त्व अधिक आहे, हे दर्शवतो.
धार्मिक सण व उत्सव
नोव्हेंबर २०२५ मध्ये येणारे काही महत्त्वाचे धार्मिक सण आणि उत्सव:
- तुळशी विवाह: २ नोव्हेंबर २०२५, रविवार. कार्तिक शुद्ध एकादशीपासून (प्रबोधिनी एकादशी) तुळशी विवाहाला सुरुवात होते.
- त्रिपुरी पौर्णिमा / कार्तिक पौर्णिमा: ५ नोव्हेंबर २०२५, बुधवार. या दिवशी भगवान शंकराने त्रिपुरासुराचा वध केला होता.
- गुरु नानक जयंती: ५ नोव्हेंबर २०२५, बुधवार, शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानकदेव यांची जयंती या दिवशी साजरी केली जाते.
- देव दिवाळी: ५ नोव्हेंबर २०२५, बुधवार., याला स्वर्गातील देवतांची दिवाळी मानले जाते.
- संकष्टी चतुर्थी: ८ नोव्हेंबर २०२५, शनिवार.
आत्मिक चिंतन
कार्तिक स्नानाचे आणि त्रिपुरी पौर्णिमेचे आध्यात्मिक महत्त्व
कार्तिक महिन्यात कार्तिक स्नान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. पूर्ण महिना चालणारे हे स्नान व्रत केवळ शारीरिक शुद्धी नाही, तर मानसिक आणि आत्मिक शुद्धीचे प्रतीक आहे. पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो, अशी श्रद्धा आहे. या मासात दीपदान, आणि तुळशीची पूजा करणे अत्यंत फलदायी मानले जाते.
त्रिपुरी पौर्णिमा (कार्तिक पौर्णिमा) हा दिवस भगवान शंकराच्या विजयाला समर्पित आहे. या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (दीप) लावली जाते. ही दीपाराधना जीवनातील अंधकार दूर करते आणि सर्व समस्यांचे निवारण करते. तसेच, या दिवशी भगवान विष्णूंनी मत्स्यावतार घेतला होता, अशीही धारणा आहे. या दोन्ही पर्वांचा उद्देश भक्ती, त्याग आणि आंतरिक तेजाची वाढ करणे आहे.
वाचकांचे अनुभव
आम्ही आपल्या आध्यात्मिक प्रवासाचा भाग बनू इच्छितो. संत संगती वेबसाइटवरील सामग्री वाचून किंवा संत साहित्याच्या अभ्यासातून आपल्याला आलेले अनुभव, प्रेरणा किंवा जीवनात झालेले बदल आम्हाला नक्की कळवा. आपले अनुभव इतरांनाही प्रेरणा देऊ शकतात.
कृपया आपले अनुभव आम्हाला ईमेलद्वारे पाठवा. आपल्या आध्यात्मिक प्रवासातील छोटे-मोठे अनुभव इतरांना प्रेरणा देऊ शकतात.
आमंत्रण
आपल्या या पहिल्या वृत्तपत्राबद्दल काय वाटले? पुढच्या वृत्तपत्रात कोणते विषय समाविष्ट करावेत? कोणत्या संताविषयी वाचायला आवडेल? आपले विचार आणि सूचना आमच्यासाठी खूप महत्त्वाच्या आहेत. या वृत्तपत्राबद्दल किंवा आमच्या वेबसाइटबद्दल आपले अभिप्राय देण्यासाठी कृपया येथे क्लिक करा किंवा [email protected] या ईमेल आयडीवर संपर्क साधा.
आपले अनुभव, साक्षात्कार किंवा आध्यात्मिक प्रसंग सुद्धा शेअर करा. ते इतर वाचकांना प्रेरणा देतील.
तुम्ही येथे स्तोत्रे PDF स्वरूपात डाउनलोड करू शकता. आमच्या वेबसाइटवरील आध्यात्मिक पुस्तकांची यादी नक्की पहा!
मनापासून आवडलं? मग थांबू नका – लगेच शेअर करा!
संत संगती मासिक वृत्तपत्राचा हा अंक शेअर करण्यासाठी ही लिंक कॉपी आणि पेस्ट करा: https://santsangati.in/newsletter-2025-november-1
संत संगती कुटुंबाचा भाग बनल्याबद्दल मनापासून धन्यवाद!
महेंद्र,
संत संगती